Als je geïnteresseerd bent in natuurlijke, holistische voeding heb je de term vast al eens voorbij zien komen: adaptogenen.

Bij ons zijn ze nog relatief onbekend, maar dat wil niet zeggen dat adaptogenen nieuw zijn. In de Chinese en Ayurvedische geneeskunde wordt al eeuwenlang gebruikgemaakt van de wondere werking van deze helende kruiden.

Adaptogenen zijn kruiden en andere stoffen die de (hormoon)balans in je lichaam herstellen en op die manier fysieke en geestelijke stressreacties kunnen verminderen. Het Latijnse ‘adaptare’ betekent aanpassen, en dat is precies waar adaptogenen je bij ondersteunen. Ze helpen je lichaam zich aan te passen aan bepaalde stressoren, zodat alles weer meer in balans komt.

Hoe gebruik je adaptogenen?

Afhankelijk van de soort – en de smaak – kun je adaptogenen vrij gemakkelijk toevoegen aan je voedingspatroon. Roer ze bijvoorbeeld door yoghurt, meng ze in een sapje of smoothie of gebruik ze in een kop thee of latte.

Welke soorten zijn er?

De lijst met adaptogenen is eindeloos, maar een aantal soorten zijn onder veel liefhebbers populair:

Ashwaganda: Misschien wel dé bekendste adaptogeen. Ashwaganda speelt een belangrijke rol binnen de ayurveda en wordt wel ‘koninklijk kruid’ genoemd. Deze adaptogeen helpt je lichaam om zich aan te passen aan stressituaties door het reguleren van de cortisolproductie, bevordert je gemoedstoestand en zorgt voor rust.

Chaga: Deze paddenstoel groeit in Scandinavië. Chaga is goed voor je darmen en spijsvertering. Het geeft je immuunsysteem een boost, vergroot je afweer en kan angstgevoelens, stress en nervositeit verminderen.

Maca: De macawortel groeit in extreme weersomstandigheden in het Andesgebergte in Peru. Die omstandigheden zorgen ervoor dat Maca een heel groot aanpassingsvermogen heeft. Je kunt het gebruiken ter vermindering van overgangsklachten of het ondersteunen van je cyclus. Het kan ook je libido vergroten en zorgt voor meer energie. Maca heeft een hele hoge voedingswaarde: er zitten onder andere veel goed opneembare vitaminen, antioxidanten en mineralen (vooral ijzer) in.

Rhodiola: Rhodiola Rosea (of rozenwortel) stimuleert bij vermoeidheid en kalmeert juist bij rusteloosheid. Het houdt de geest helder en geeft je meer focus. Als je stress hebt, reguleert het de hormonale reacties van het lichaam, onder andere door het verhogen van het gehalte dopamine en serotonine in de hersenen. Rozenwortel is ook goed voor je spijsvertering.

Reishi: Dit poeder – net als Chaga afkomstig van een paddenstoel – versterkt de natuurlijke werking van je immuunsysteem, kalmeert je zenuwstelsel, heeft een positieve werking op het hart en verbetert de doorbloeding. Handig om te weten: Reishi is een milde adaptogeen. Om de voordelen van deze adaptogeen optimaal te ervaren, moet je het dus langere tijd gebruiken.

Hoeveel heb je nodig?

Hoewel adaptogenen puur natuur zijn, is enige voorzichtigheid wel geboden. Zoals zo vaak geldt ook hier: gebruik ze met mate. Laat je goed informeren, houd je aan de aanbevolen hoeveelheid en neem om te beginnen maar een klein beetje. Op die manier kun je opmerken hoe je lichaam op een bepaalde adaptogeen reageert. Ben je zwanger of geef je borstvoeding? Overleg dan altijd met een arts.

Beeld: fotografie door Marcel van Driel, styling door Annemieke Paarlberg

Meer lezen over voeding?

Dit is wat je volgens de wetenschap moet eten voor gezonde darmen.

Heb je ook last van nachtelijke piekersessies waarin je ligt te woelen? Maak je geen zorgen, piekeren heeft namelijk wel degelijk een doel. Het is onze ingebouwde reactie op het verwerken van negatieve gebeurtenissen en hevige emoties.

Psycholoog Ernst Koster ziet in zijn praktijk vaak patiënten die vastzitten in negatieve denkpatronen door overmatig gepieker. Teveel piekeren is schadelijk, maar je kunt jezelf ook trainen om de destructieve-piekerdrift om te zetten naar een praktische vorm van piekeren, waarin je negativiteit omzet naar positieve, meer vruchtbare gedachten.

Deze 5 tips maken je een goede piekeraar

Tip 1: maak het concreet

Er bestaat een verschil tussen piekeren tot het een verlammende uitwerking heeft en op een zinnige manier piekeren. Wie op een zinnige manier piekert, focust zichzelf niet op abstracte maar juist concrete gedachten. Stel je komt terecht in een ongelukkige situatie, dan kun je jezelf afvragen: ‘Waarom gebeurt mij dit nu altijd?’ (abstract) of: ‘Hoe kan ik dit de volgende keer voorkomen?’ (concreet) Bij concreet piekeren denk je meer in de richting van oplossingen terwijl je bij abstract piekeren vaak blijft hangen in absolute denkpatronen.

Tip 2: Erken je verschillende emoties

Probeer tijdens het piekeren over je emoties na te denken door ze apart te benoemen en te erkennen. Je deelt je emoties als het ware op om ze afzonderlijk te bestuderen.

Bij liefdesverdriet kan er bijvoorbeeld een cocktail van wisselende emoties ontstaan die ons gezamenlijk overspoelen als een vloedgolf, met als resultaat algehele malaise. Wanneer we die emoties benoemen en ieder een afzonderlijk plekje geven; angst, verdriet, boosheid, vergaren we meer inzicht in wat we nu precies voelen en zijn de emoties makkelijker te verwerken.

Tip 3: piekeren in de derde persoon

Het onderzoek van Koster heeft aangetoond dat wanneer patiënten een vervelende herinnering vanuit hun eigen perspectief vertellen, de negatieve emoties ze naar de keel vliegen. Wanneer ze wordt gevraagd om zichzelf te beschouwen als een ‘fly on the wall’ of als een personage in een verhaal, wordt het makkelijker om een verhaal van meerdere kanten te bekijken.

We kunnen onszelf bekijken als een personage dat goede en slechte beslissingen heeft genomen, fouten heeft gemaakt en veerkracht heeft getoond, zonder meteen een hard oordeel te vellen. We houden in de literatuur immers ook van onze helden met al hun mankementjes: Elizabeth Bennet is koppig, Harry Potter te impulsief, Tyrion Lannister heeft een gecompliceerde familie. En toch zijn ze er allemaal wel uitgekomen.

Tip 4: Leer je gedachten zien als willekeurige monstertjes

Tijdens een sessie mindfulness worden negatieve gedachten gezien als voorbijgaande wolken en door ze voorbij te laten drijven, voorkom je identificatie met de negatieve gedachten over jezelf. Je leert je gedachten te zien als een resultaat van het gebabbel van je neuronen, in plaats van ze te verinnerlijken als rotsvaste waarheden. Je neuronen zijn geen priesters die vastomlijnde waarheden orakelen, het zijn glucose gedreven monstertjes die het liefst druk in de weer zijn.

Als je dit onderlinge gevuur van een afstandje kunt observeren, schept dit meer helderheid dan wanneer je denkt dat jij iets (moeilijk, mislukking, warhoofd) voor altijd bent.

Tip 5: Buig negatieve gedachten om

Tenslotte merkt Koster op dat de positieve herkadering van een verhaal ons enorm helpt om negatief piekeren om te buigen. Positieve herkadering betekent dat je een mislukking of negatieve gebeurtenis niet ziet als een teken van mislukking, maar als iets wat op je pad moest komen.

Volgens schrijver Daan Heerma van Voss, die talloze mensen heeft gesproken nadat ze hun baan kwijt waren geraakt, konden ze pas verder met hun leven als ze de negatieve gebeurtenis positief hadden in een nieuw kader zagen. Als ze het verliezen van hun baan zagen als een obstakel op hun pad, werd het een uitdaging om het pad te vervolgen.

Vraag jezelf bij negatieve gebeurtenissen dus af welke lessen je eruit kunt trekken en schrijf deze voor jezelf op. Je zult zien dat je iets wijzer bent geworden.

Meer lezen over piekeren?

Piekeren verminderen: 8 aandachtspunten voor eeuwige piekeraars.

Het liefdesspel als middel tot zelfonderzoek, bewustzijnsverruiming en verdieping van de relatie? Tantra, een eeuwenoude Oosterse leer, belooft dat allemaal. Susan Smit onderzoekt het geheim van gewijde seks.

Seks is overal. Via de media, de reclame en het uitgaansleven worden we overvoerd met seksueel getinte boodschappen. Wat we te zien krijgen is vaak een harde, platte vorm van  seksualiteit, die ons precies voorschrijft hoe we eruit moeten zien, wat we moeten doen, hoe vaak en met wie.

Dit artikel gaat over een tegenovergestelde benadering van seksuele energie: een benadering die seks terugbrengt naar de intieme, persoonlijke, diepe evaring die het kan zijn. Het gaat over seksuele energie die bezielend en heilzaam kan zijn. Het gaat over seksualiteit als een weg naar bewustwording en verbinding met het goddelijke, als een kunst. Het gaat over tantra.

Is dit het nou?

Na een vrijpartij is er vaak het ‘is dit het nou’-gevoel: we zouden die seksuele energie zoveel intenser willen beleven, maar zitten vast in een routine die maar weinig bevrediging schenkt. Terwijl ons lichaam én onze geest samen een prachtig instrument vormen om een rijke, vervullende seksualiteit te beleven.

Alles wat je nodig hebt, bezit je al. Het gaat erom gevoeliger te worden voor de seksuele energie die al volop in onszelf aanwezig is. Fijngevoeliger te worden, in plaats van steeds heviger prikkels nodig te hebben om nog iets te kunnen voelen. De kunst is om onze seksuele energie in goede banen te leiden. Dat is waar tantra, een zevenduizend jaar oude Indiase leer, ons bij kan helpen.

Tantra is veel meer dan alleen seks. Het is een ontmoeting tussen lichamen én geesten. Waar de moderne, westerse opvatting van seks vooral is gericht op het orgasme, levert tantrische seks veel meer op. Het zou het lichaam helpen zich te bevrijden van spanningen, het hart om te vertrouwen en open te zijn en de geest om vrij, speels en kalm te worden.

Bovendien belooft het ook nog eens goed voor je relatie te zijn: de intimiteit met je partner zal toenemen, de lust zal groter worden en de relatie zal zich verdiepen.

Seks met aandacht

Dat klinkt natuurlijk prachtig, maar hoe krijg je zoiets onder de knie? Zoals voor bijna alles geldt ook hier: met aandacht. Die aandacht moet gericht zijn op het nu, los van het verleden en los van de toekomst. Het huidige moment is immers het enige echte moment dat je werkelijk kunt voelen en ervaren.

Bewust ademhalen is een beproefde manier om contact te maken met je lichaam en in het hier en nu te belanden, net als bij meditatie. Je maakt een reis naar binnen, waarbij je ademhaling het voertuig is. Gewoon even met je ogen dicht de ademtocht door je lichaam volgen, zorgt ervoor dat je tegelijk rustig en alert wordt. Na verloop van tijd zul je merken dat je je aandacht op alles in je lijf kunt richten en ‘ernaartoe kunt ademen’.

Of je dit nu zonder partner doet, door naar je seksuele organen te ademen, of met z’n tweeën terwijl je vrijt: de seksuele energie neemt toe en verspreidt zich door het hele lichaam. In het menselijk lichaam en in de natuur is energie voortdurend in beweging.


Een uitwisseling van energie

Bij tantrische seks is er een grote uitwisseling van energie tussen geliefden. Door bewust te ademen kun je die energie op elkaar afstemmen tijdens het voorspel en op dezelfde golflengte komen. Op die manier ontstaat een  tempo in het liefdesspel dat voor allebei goed voelt. Je hoeft dus helemaal niets nieuws te doen, geen ingewikkelde standjes. Wat telt is dat je je bewuster bent van jezelf, de ander en de energie die wordt uitgewisseld.

Wanneer het lukt om de aandacht tijdens het vrijen helemaal te richten op het hier en nu, kun je zelfs een mystieke ervaring hebben. Je kunt eenheid, gelukzaligheid en zelfs goddelijkheid ervaren. Tantra ziet de seksuele energie namelijk als goddelijk, als de oorsprong van alles wat leeft. Onze seksualiteit is een prachtig instrument om daarmee in contact te komen.

Overgave aan de ervaring

Bij tantra is ‘overgave’ van wezenlijk belang. Dat betekent niet dat je je onderwerpt of de verantwoordelijkheid aan de ander geeft. Overgave aan het leven, de liefde en seksualiteit betekent je overgeven aan de ervaring; zien dat het je iets wil vertellen, wil leren.

Daar is ook vertrouwen voor nodig. In jezelf en in je partner. Vertrouwen dat je goed hebt aangevoeld dat hij of zij je zal steunen en stimuleren. Luister naar de signalen van je lichaam, je hart, je innerlijke stem.

Tantra heeft, opvallend genoeg, vooral te maken met het contact met jezelf, en pas daarna met het contact met de ander. Als je jezelf bemint, zul je je niet langer in een ander verliezen en van jezelf verwijderd raken. Je weet je eigen verlangens en belangen op waarde te schatten. Dat is niet egocentrisch, dat is niet afschrikwekkend; het is je geboorterecht!

Er is geen doel

Tantra laat zien dat je kunt leren genieten van het verlangen. Het gevoel van verlangen kan op zich een staat van geluk zijn, niet iets wat vervuld moet worden. Met andere woorden: geniet van de weg, niet van de bestemming.

Bij het bedrijven van gewijde seks ben je niet doelgericht bezig. Er hoeft niets bereikt te worden, ook niet per se een orgasme. Het gaat erom je te laten meevoeren en – in die opwinding  – toch steeds ontspannen.

Daarna kun je proberen om de seksuele energie tot een telkens hoger niveau te laten oplopen. Gaandeweg zal de sensatie zich door je hele lichaam verspreiden en steeds langer aanhouden.

Een nieuwe levenshouding

Op deze nieuwe manier met je seksuele energie omgaan – bewust, met je hart erbij betrokken, met aandacht voor wat er gebeurt – zal je sterken in je liefdesleven. En zelfs daarbuiten. Het zal je aansporen je grenzen te bewaken, je te laten leiden door je hart, je te verbinden met anderen terwijl je toch bij jezelf blijft, de wijsheid van je lichaam bij alles te betrekken en niet in je hoofd te blijven hangen. Vertrouw erop dat dit gebeurt, dan kun je groeien naar het mooiste, krachtigste, meest stralende wezen dat je kunt zijn.

Meer weten over tantra?

Probeer deze 3 tantra-oefeningen voor beginners.

Voel jij je sterk verbonden met paarden? Of droom je regelmatig over een leeuw? Dan kan het zijn dat je in je dagelijks leven behoefte hebt aan de dierlijke oerkrachten waar zij voor staan. Dit zijn de kwaliteiten achter zes veelvoorkomende droomdieren.

Lang geleden was het contact met dieren een vanzelfsprekende bron van hulp en kracht. Veel natuurvolkeren kennen nu nog steeds het begrip ‘totemdier’ – een soort spirit animal die voor jou persoonlijk een betekenis heeft. Veel dieren hebben ook een algemene achterliggende symboliek. In onze drukke levens zijn die betekenissen op de achtergrond geraakt, terwijl het juist veel kan zeggen over jouw behoeftes.

Dieren in onze dromen vertegenwoordigen vaak bepaalde oerkrachten en kwaliteiten die we in het bewuste leven nodig hebben. Bas Klinkhamer, droomexpert en levenscoach, beschrijft in zijn boek ‘Dromen en nachtmerries’ de algemene symboliek van droomdieren. Grappig: vaak verraden spreekwoorden en gezegdes in onze bewuste taal al de verbindingen die het onderbewuste legt.

Dit is de achterliggende betekenis van jouw droomdier

Apen

‘Apenstreken’, ‘brutale aap’ – ook in onze taal associëren we apen vaak met speels, ondeugend gedrag. Ook in de droomwereld staan apen voor de vrije, ongeremde kant van de dromer.

Honden

‘Zo trouw als een hond’ zeggen we weleens. Hondenliefhebbers weten precies wat er bedoelt wordt. De hond is trouw, bewaakt grenzen, biedt troost en is een roedeldier.

Paarden

Als het op paarden aankomt, zijn er een aantal mogelijkheden. Oorspronkelijk betekent het paard de beteugeling van de driftmatige krachten. Voor mensen die een bijzondere band met paarden hebben, is de betekenis echter veel dieper en veelzeggender. Het weerspiegelt bij hen vaak een deel van hun eigen intuïtieve en gevoelsmatige wijsheid.

Vogels

‘Zo vrij als een vogel’ zeggen we weleens. Dit dier symboliseert het hogere zelf en wordt verbonden met vrijheid in onze geest. Wanneer je heel specifiek over een soort vogel droomt, heeft het echter weer een andere betekenis. De uil staat voor wijsheid, de nachtegaal voor het lied en de duif symboliseert vrede en verzoening.

Leeuwen

Het imposante uiterlijk van leeuwen leverde hen de titel ‘koning der dieren’ op. Leeuwen verbeelden dan ook macht en trots. Ook kan een droomleeuw duiden op het katachtige, soepele en krachtige van een roofdier in jezelf.

Insecten

Brommende beestjes in onze droom staan symbool voor het onophoudelijke zoemen van ons denkvermogen. In het dagelijks leven zijn al weinig mensen dol op de diertjes, ook in de droomwereld kleeft er weinig positiviteit aan ze. Droominsecten staan voor zorgen maken, piekeren en zelfs andere lastigvallen.

Rupsen/vlinders

Wie over rupsen of vlinders droomt, zit waarschijnlijk in een overgangsfase (of is hier onbewust klaar voor). Ze staan namelijk voor transformatie – het van de ene situatie overgaan in een andere, verder ontwikkelde situatie. Vlinders zijn daarnaast ook het symbool van de ziel en de connectie met de spirituele wereld.

Beeld: fotografie en styling door Pia Jane Bijkerk

Meer lezen over krachtdieren?

Ontdek hier jouw totemdier, en wat dit voor jou betekent.

Je hebt hard en veel gewerkt, de laatste tijd. En je partner ook. Je stelt hem of haar voor vanavond weer eens samen uit eten te gaan. Je ziet het al helemaal voor je en verheugt je er enorm op. In het restaurant is het eten lekker, maar het gesprek wil niet vlotten. Je partner is afwezig, lijkt niet te horen wat jij vertelt en zegt dat hij of zij bekaf is – zware dag op kantoor… Veel te snel zitten jullie aan de koffie en wil hij of zij maar het liefst naar huis. Dit was niet bepaald hoe jij je de avond had voorgesteld. Is dit nou een leuke relatie?

Komt zo’n situatie je bekend voor? Dat je teleurgesteld wordt in je verwachtingen, je fantasieën? Hoe die fantasieën eruitzien, waar je partner precies aan moet voldoen, bedenk je allemaal zelf en helemaal in je eentje. Je plakt de open situatie die een relatie in principe zou moeten zijn helemaal dicht met allerlei ideaalbeelden. Beelden die je misschien baseert op de relatie van je ouders, vroeger. Of die van vrienden. Of op de geromantiseerde werkelijkheid van films en televisieseries.

De gedroomde partner

Volgens de Indiase mysticus Eknath Easwaran zien de meesten van ons de mensen met wie we leven eigenlijk niet echt. Misschien staat onze gedroomde partner wel pal voor ons, zegt hij, maar toch zien we hem of haar niet. ‘Wat we zien is ons idee van hem of haar, een miniatuurmodel dat onze gedachten van hem gemaakt hebben. En daar spreken we dan onze oordelen over uit.’ Hij baseert deze denkwijze op de Bhagavadgita, een drieduizend jaar oud heilig boek van de hindoes, dat hij een ‘handboek bevrijding’ noemt. Want leven in een droom, in een wereld van plaatjes, is een belangrijk thema in de Bhagavadgita.

Bevrijding

Maya wordt het genoemd, fantasie, illusie, vertekening. Wie nog niet ‘wakker’ is, leeft in een wereld van maya, en het doel van de Gita is wakker worden, bevrijding van oude patronen en verlichting. De belangrijkste methode om jezelf te bevrijden is telkens proberen jezelf in anderen te herkennen – en anderen in jezelf. De Gita heeft een heel optimistische boodschap: diep vanbinnen zijn we al helemaal compleet en vrij. En we kunnen met onszelf en met anderen in vrede leven, wanneer we verbonden raken met onze heiligste kern, in de Gita het ‘Krisjna bewustzijn’ genoemd.

Wat je ziet ben je zelf

‘Als we gelukkige relaties willen, moeten we elkaar niet ontlopen als er moeilijkheden zijn’, zeg Easwaran. ‘Door met elkaar in contact te blijven, herscheppen we de beelden in ons hoofd – wat betekent dat we de wereld waarin we leven letterlijk herscheppen.’ Daarom is het beter om je partner na een ruzie nooit vermijden. Want wat je dan in feite doet is je eigen gedachteconstructie ontlopen, en dat is onmogelijk.

In onze fantasie hebben wij wat uit hun verband gerukte indrukken, herinneringen, verlangens en onzekerheden bij elkaar gezet en daar als een striptekenaar een cartoon van gemaakt: een tekening van je partner waarin je van alles hebt uitvergroot, aangezet, aangedikt. Als hij of zij deze tekening zou kunnen zien, zou hij zichzelf daarin niet herkennen en tegen je zeggen: ‘Dat ben ik niet; dat is jouw karikatuur van mij. Als je die niet leuk vindt, vind je je eigen gedachten niet leuk.’

Het is niet altijd makkelijk om je te realiseren dat de negatieve gedachten over je partner die in je hoofd rondspoken eigenlijk over jezelf gaan, maar in de Gita staat het letterlijk: ‘Wat je ziet ben je zelf’. Kinderen weten dat ook. Die roepen als ze ruzie hebben naar elkaar: ‘Wat je zegt ben je zelf!’

De truc van de therapeut

Heel verhelderend is een oefening die wel in relatietherapieën wordt toegepast. Aan stellen met problemen vraagt de therapeut om ieder voor zichzelf een lijstje te maken van wat er momenteel zo problematisch is aan de relatie: wat ik zo moeilijk vind aan jou… Wat mij stoort aan jou… Meestal kost het geen enkele moeite om alles wat je dwars zit op te schrijven: wat me irriteert aan jou? Je luistert niet goed naar me. Je bent er nooit als ik je nodig heb. Je hebt altijd kritiek op me….

Als het paar is uitgeschreven mogen ze ieder op hun beurt de lijstjes voorlezen. En dan komt de clou: er wordt gevraagd om het lijstje opnieuw voor te lezen, maar ‘ik/mijzelf’ te lezen op de plek waar nu ‘je/jouw’ staat. Dus: wat mij stoort aan mezelf, wat ik zo graag aan mezelf wil veranderen ….

Voor de meeste mensen werkt dit in eerste instantie heel bevreemdend. Dit klopt toch niet? Het is de wereld op z’n kop. Maar dan volgt vaak de bevrijdende lach: ja, er zit toch wel iets in. Vastgeroeste ideeën over jezelf en de ander zijn in beweging gebracht. Humor relativeert de zwaarte, en door deze methode van omkeringen wordt ook opeens zichtbaar dat wij maar al te vaak ons eigen gedoe en onbehagen op onze partner ‘projecteren’.

Dialoog met jezelf

Gedrag van je partner dat je gisteren nog zo charmant vond, kan je vandaag mateloos irriteren. Of de kritiek die hij of zij levert op je werk en die je bij een vorige gelegenheid zo opbouwend vond, schiet je nu totaal in het verkeerde keelgat. Ligt dat aan de ander? Nee, want die is niet veranderd – het is jouw kijk die veranderd is, jouw reactie. Als je je dat realiseert en erkent, weet je ook waar de oplossing ligt: bij jezelf.

Voice Dialogue

Hall Stone en Sidra Winkelman zijn de bedenkers van de methode Voice Dialogue, gebaseerd op het werk van Carl Jung. Zij zeggen dat wij allemaal een hele serie stemmen – of energieën – in ons hebben: de criticus, de controleur, het gekwetste kind, de behaagzuchtige pleaser, de twijfelaar. Maar ook het speelse kind, de flierefluiter, de altruïst, etc, etc. Al deze verschillende en soms tegenstrijdige stemmen zijn met een reden ‘bij ons’ gekomen.

De kritische stem zorgde er misschien voor dat we ons zodanig gingen gedragen, dat we niet meer op onze kop kregen van onze ouders. De pleaser regelde vaak voor ons dat we onze zin kregen. In een Voice Dialogue laat je al je eigen stemmen aan het woord. Ze krijgen letterlijk een stoel; jij verplaatst je van de ene stoel naar de andere en spreekt vanaf elke stoel met die bepaalde stem over hetzelfde probleem. Dat is heel verhelderend. Je leert alle energieën respecteren; ze horen allemaal bij je en ze mogen er allemaal zijn.

Als je bij jezelf nagaat met welke stemmen jij spreekt met je partner, zul je ongetwijfeld patronen bij jezelf ontdekken. Is het meestal de criticus die aan het woord is en steeds minder het speelse kind? Vaak zijn het dezelfde twee, drie stemmen die altijd aan het woord zijn. En sommige stemmen kunnen ons op z’n tijd best dwarszitten, bijvoorbeeld onze disowned selves: zaken die we in onszelf weg­drukken en maar liever op anderen projecte­ren.

Projecties terugnemen

Een voorbeeld: je loopt samen door een winkelstraat. In de etalage van een galerie zie je een geweldig schilderij. Je stoot je partner aan: mooi, hè! Hij of zij kijkt, haalt de schouders op en zegt: ik vind er niks aan. Je bent meteen helemaal van slag. Er stormt van alles door je hoofd: we hebben ook niks met elkaar gemeen… in een goede relatie ben je het toch over alles eens? Maar als je er rustiger over nadenkt zul je ontdekken dat je niet zozeer last hebt van het gedrag van je partner, van wat je als kritiek interpreteert – maar van je eigen kritische stem: vindt hij of zij dat ik geen smaak heb… Heb ik eigenlijk wel smaak? En daar zul je dan mee moeten dealen. Want hij mag er zijn zoals hij of zij is – en jij ook.

Het recept voor een goede, eerlijke relatie

Steeds weer proberen jezelf te herkennen in je partner, en je partner in jou blijft het recept voor een goede, eerlijke relatie. In Jungiaanse kringen noemen ze dat: je projecties terugnemen. Dat is niet eenvoudig, maar het kan je relatie erg helpen als je je eigen schaduwkanten (bijvoorbeeld je kritische stem) onder ogen durft te komen. Deze benadering heeft een meditatieve kant. Vanuit een vriendelijk, niet oordelend bewustzijn kijk je naar alle stemmen van jou en van de ander. Hierdoor overbrug je de afstand die je eerst tot elkaar voelde.

Dit is ook de boodschap van de Bhagavadgita: via meditatie kun je contact maken met je hogere zelf, Atman, of Krisjna-bewustzijn. Daarmee vind je de eenheid in jezelf, sla je bruggen en hoef je anderen niet met misplaatste verlangens en fantasieën lastig te vallen. Sterker nog: pas dan kun je de zuivere kern en de mogelijkheden van de ander werkelijk zien.

Tekst: Vincent Duinman

Meer lezen over relaties?

Dit is het belangrijkste element van een (succesvolle) langdurige relatie.

Kinderen moeten gelukkig zijn en hun dromen waarmaken – daar zijn alle ouders het over eens. Maar ouders doen daar soms zó hard hun best voor dat ze zichzelf voorbijrennen. Dat kan anders, zegt bestsellerauteur Jennifer Senior.

Verwonderd keek ze op een dag om zich heen in een boekwinkel: planken vol boeken over ouderschap zag ze daar. Hoe zorg ik dat mijn kind gelukkig wordt? Hoe voed ik mijn kind op tot een milieuvriendelijke burger?

Net als in de jaren vijftig

Jennifer is zelf moeder, en ze weet best: opvoeden is niet altijd makkelijk. Iedere ouder worstelt wel eens. Maar toch vraagt ze zich weleens af waarom we er juist in deze tijd zoveel over nadenken, en waarom we ons zoveel zorgen maken of we het wel goed doen. Ten slotte besteden ouders nu meer tijd aan hun kinderen dan vroeger – moeders zijn anno nu evenveel met hun kind bezig als moeders in de jaren vijftig waren, en toen werkten de meeste vrouwen niet eens.

Geluk en zelfvertrouwen

Allemaal willen we het beste voor onze kinderen. ‘All I want is for my children to be happy’. Als het kind maar gelukkig wordt, en zelfvertrouwen heeft. Maar, zegt Senior in haar TED Talk, hebben we dat als ouders wel in de hand? En schieten we niet door in het beschermen van onze zoons en dochters?

Oscar van Sesamstraat

Ze haalt een grappig –en heel Amerikaans- voorbeeld aan: toen ze een dvd van oude Sesamstraat-afleveringen kocht, zat er een waarschuwingssticker op: ‘niet geschikt voor kinderen’. Oscar, de groene mopperaar in zijn vuilnisbak, werd ‘te deprimerend’ bevonden voor kinderen. Senior wil maar zeggen: we schieten door.

Liefde en medemenselijkheid

Streven naar gelukkige kinderen is mooi, maar onmogelijk, zegt ze. Je kunt geluk voor je kinderen niet garanderen. Volgens Senior kun je beter streven om je kinderen waarden als liefde en medemenselijkheid bij te brengen, en aanmoedigen om hun best te doen voor de dingen die ze belangrijk vinden. ‘Geluk en zelfvertrouwen komen daaruit voort.’

 

Jennifer Senior schreef het boek Maar je krijgt er zoveel voor terug – de paradox van het moderne ouderschap (uitgeverij Atlas Contact).

Meer lezen over bewust opvoeden?

‘Holding space’ in je gezin: wat is het en hoe doe je het?

Ademhalen geeft ons zuurstof, maar er is meer dan dat. Met onze ademhaling maken we verbinding met de wereld om ons heen – en ook met onszelf. Hoe leer je je ademhaling de ruimte te geven?

Wat is er mooier dan een mens die rustig ademt? Iemand die naast je ligt te slapen, of een klein mensje in een wiegje. Adem in, adem uit, alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Dat ís het natuurlijk ook, maar tegelijkertijd ook niet.

Op de simpele vraag ‘Hoe vaak adem je’ hebben we vaak al geen antwoord. Doe eens een gok? Omgerekend komt het neer op vijftien keer ademhalen per minuut. Dat is geen voorschrift, hooguit een gemiddelde. Pak er een stopwatch bij: zit je rustig een tijdschrift te lezen dan kom je misschien op tien of nog minder. Als je net gerend hebt voor de tram beduidend meer.

Wat stilzitten doet met je ademhaling

Auteur en trainer Koen de Jong raakte als sporter geïnteresseerd in de ademhaling toen hij bij een inspanningstest ontdekte dat hij eigenlijk veel vaker per minuut ademde dan nodig was. Samen met Bram Bakker schreef hij ‘Verademing’, een boek dat in korte tijd een aantal herdrukken beleefde en mede zorgde voor extra aandacht voor de rol van de ademhaling.

‘Ons hoofd is heel actief, maar we bewegen weinig en dat is een spagaat waardoor de ademhaling gaat versnellen en verstoord kan raken.’ Hoe begrijpelijk ook, goed is het niet. ‘Zes keer per minuut ademen is genoeg, als je continu zestien keer per minuut ademt, raakt de verhouding tussen koolzuurgas en zuurstof in je lichaam uit balans. Je ademt te veel koolzuurgas uit en hoe raar het ook klinkt, daardoor kun je minder zuurstof opnemen, wat tot allerlei klachten kan leiden.’

Hoe doorbreek je die cirkel?

Eenvoudig: door je ademhaling te verlengen. Adem in, adem rustig uit, en wacht even.

Koen de Jong: ‘Je kunt ook twee keer achter elkaar inademen door je neus, en dan wat langer uitademen door je mond. Dat heeft hetzelfde effect: de koolzuurgaswaarde in je bloed wordt iets hoger. Je kunt daardoor meer zuurstof opnemen en dat zorgt dat je lichaam beter functioneert. Je hartslag wordt langzamer. De verbranding van vetten verbetert, maar ook je stemming, je hersenactiviteit en je spijsvertering. Je hebt meer energie en je slaapt beter. En dat effect merk je meteen. Probeer maar!’

Het belang van rust in je leven

We vergeten uit te ademen. Is dat niet het probleem? We willen met volle teugen van het leven genieten, en alles in ons opnemen. We zijn gefocust op inname van het goede: zuurstof. Maar dat we rust nodig hebben om te herstellen, dat je af en toe even moet stoppen met die volle teugen maar de hele dag, dat wil er niet in. En dan is je adem misschien wel een heel goede plek om te beginnen je leven te beteren.

Door rustiger te ademen, krijg je niet alleen meer rust in je lijf, zegt yogadocente en ademcoach Heleen Oude Weerdink: ‘Zoals je ademt, zo leef je. Dat klinkt misschien als een cliché, maar er zit echt een grond van waarheid in. Als je snel en oppervlakkig ademt, dan ren je jezelf misschien wel voorbij en leef je wellicht ook vrij oppervlakkig. Als je dan rustiger gaat ademen, krijg je ook meer rust in je leven.’


Dit is de helende werking van ademhaling

Ademhaling gaat over veel meer dan de uitwisseling van zuurstof en koolzuurgas, legt Heleen uit. Zoals ademhalen je cellen van zuurstof voorziet en afvalstoffen verwijdert, zo kan het ook helend werken voor je emotionele huishouding: je kunt bij het inademen de fijne dingen in het leven toelaten, en bij je uitademing oud zeer en verdriet loslaten.

‘Je kunt letterlijk een brok in je keel hebben, van oud en onverwerkt verdriet, en door een ademsessie kan die oplossen, kan je keel weer open gaan zodat je echt weer meer lucht krijgt. Het is prachtig en fascinerend hoe dat werkt. Vaak denken mensen dat je problemen in je leven altijd maar op moet lossen door erover te praten. Ik ben daar zo van teruggekomen. Waarom al dat praten, als je het ook via je lichaam kunt doen?’

Leer vertrouwen op je lijf

‘Als het gaat om je ademhaling is er sowieso niet zoiets als ‘goed’ of ‘fout’, ademen gaat immers vanzelf’, zegt ademcoach Yvonne Esser, die onder meer mensen begeleidt die last hebben van hyperventilatie. En als je net met een stopwatch je ademhaling hebt zitten turven en uitkwam op vaker dan tien keer per minuut, hoef je daar echt niet van in de stress te raken.

‘Mensen denken vaak dat ze verkeerd ademen, maar een zogenaamde ‘verstoorde’ ademhaling is vaak een heel normale lichamelijke reactie op verhoogde spanning.’

Die ademhaling zelf, daar moet je je in het dagelijks leven vooral niet te veel mee bemoeien, zegt Yvonne Esser. ‘De impuls om te ademen komt van binnenuit, je lichaam doet het zelf, daar kun je echt op vertrouwen. Je lijf is zo compleet, er gebeurt zoveel, lichamelijk, emotioneel, mentaal – karmisch voor mijn part – en je adem hangt daarmee samen en reageert erop. Het is een heel fijn afgestemd systeem dat je eigenlijk niet te veel moet willen controleren. Als je probeert om het goed te doen, krijg je het misschien alleen maar benauwder.’

Door eerst gewoon eens echt te voelen wat er gebeurt als je ademt. Niet pas als je zenuwachtig in de coulissen staat omdat je een volle zaal moet toespreken, maar op een rustig moment, gewoon thuis. Ga op een stoel of kruk zitten, zak een beetje onderuit, ga dan rechtop zitten, voel hoe je lichaam uitzet als je inademt. Adem langzaam uit en wacht dan even tot je lichaam uit zichzelf weer inademt.

Adem als rustpauze

‘Soms,’ zei Etty Hillesum eens, ‘is het belangrijkste van een hele dag de rustpauze die we nemen tussen twee ademhalingen in.’

In die rustpauze kun je herstellen, je lichaam geruststellen, tot jezelf komen. Als je adem hort of stokt of oppervlakkig en snel wordt, als je diep inademt in het bos, als je in de kreukels ligt, als je je e-mail checkt of als je een verhaal uit hebt: hier ben je. Hier ben je nu.

Hier adem je in en hier adem je zachtjes weer uit.

Hier kom je op adem. Pffff.

Oefening: zo kom je op adem

1. Ga rustig zitten, met je handen op je bovenbenen

2. Adem in door je neus en blaas zachtjes uit door je mond (ffff)

3. Pauzeer even en wacht tot de inademing vanzelf komt

4. Herhaal vijf of zes keer

5. Voel hoe het ademen vanzelf weer verder gaat

6. Herhaal nog een keer of vijf, zes

Meer lezen over je ademhaling?

De drie zuchten: Susan Smit vertelt over de kracht van je ademhaling.

Tja, uitstelgedrag. Wie heeft er nou niet wel eens last van?

Het is net zoiets als een zwembad induiken. Je moet het meteen doen, want als je een paar seconden staat te twijfelen wordt het een eindeloos verhaal. Dan sta je tien minuten later nóg bibberend halverwege het trapje, terwijl je zwemmaatje al vijf baantjes heeft gezwommen en bij het passeren steeds roept: Duik er nou gewoon ín! Het water is lékker!

‘Het is niet omdat dingen moeilijk zijn dat we niet durven.
Het is omdat we niet durven dat ze moeilijk zijn.’

Seneca

Ik spreek hier uit ervaring.

Je wilt wel in actie komen, maar het lukt steeds niet. Wat te doen? De Amerikaanse CNN-commentator en spreker Mel Robbins (bekend van haar Ted-talk over hoe je je doelen kunt bereiken) ontwikkelde een vuistregel die enorm kan helpen: de 5 seconden-regel. Je telt tot vijf, en op vijf kom je in actie.

Wat houdt de 5 seconden-regel in?

Ja, inderdaad, die regel is verbluffend eenvoudig: als je een gedachte of een impuls hebt om iets te doen (bijvoorbeeld: het zwembad induiken, dansen als je muziek hoort, een belangrijk maar lastig telefoontje plegen of gewoon je bed uitkomen) zorg dan dat je binnen vijf seconden in actie komt. 1-2-3-4-5: Duik in het water, pak de telefoon, gooi de dekens van je af, ga aan het werk – doe íets, maar kom in actie.

Waarom juist binnen vijf seconden? Omdat dat de tijd is die je brein nodig heeft om aan de noodrem te trekken. De noodrem van: het water is koud, iedereen kijkt naar me, het wordt toch niks, ik maak me vast belachelijk, ik heb er geen zín in, het kan wel even wachten, ik lig net zo lekker en ga zo maar door met de eindeloze sliert excuses die ervoor zorgen dat er niks van je mooie ideeën terecht komt.

De 5 seconden-regel noemde Mel Robbins trouwens al een paar jaar geleden aan het eind van haar Ted-talk over hoe je je doelen bereikt en omdat ze juist dáárover de meeste reacties kreeg, ligt er nu een boek: ‘De 5 secondenregel’. Daarin onderbouwt ze de regel met wetenschappelijke inzichten over hoe het brein werkt, laat ze zien waar uitstelgedrag vandaan komt en waarom het lastig maar belangrijk is om er iets aan te doen. Maar die regel zelf is onveranderd: kom binnen vijf seconden in actie.

Is die 5 seconden-regel echt zo’n wondermiddel tegen uitstelgedrag?

Zo wordt het wel gepresenteerd, maar in de praktijk? Nee. Je moet het namelijk wel wíllen. Dat is ook wat Mel Robbins zelf zegt als ze vragen krijgt van lezers die het boek prachtig vinden, maar desondanks nog steeds de hele dag kattenfilmpjes kijken op YouTube in plaats van hun levensdoelen een stapje dichterbij te brengen. ‘Die regel werkt wel,’ zegt Mel dan streng, ‘maar je wilt kennelijk zelf niet veranderen.’ ‘Als mijn regel niet werkt, ligt het aan jóu’ zegt ze eigenlijk – ja, zo lust ik er ook nog wel een. (Maar dat die regel uit zichzelf niet pardoes je hele leven verandert, dat hadden we eigenlijk ook niet verwacht, daar zijn we hier te nuchter voor).

Nog een kanttekening: we hebben niet voor niets de vuistregel ‘Tel tot tien!’ om te zorgen dat je juist níet elke malle impuls die er in je opkomt, meteen opvolgt. In veel gevallen is het heel verstandig om jezelf nog even in te houden en níet meteen de telefoon te pakken, op een ‘koop’-knop te drukken of een mailtje te versturen. En vaak is het ook gewoon slimmer om even na te denken over hóe je dingen aanpakt, voordat je in actie komt. (Het grappige is overigens dat je de 5 seconden-regel dan eigenlijk net zo goed kunt gebruiken – maar dan om je impuls te onderdrukken.)

Maar dat er tussen droom en daad vijf seconden bedenktijd zitten, is handig om te weten en kun je wel degelijk gebruiken om in actie te komen. Gebruik deze regel dus met beleid. Voor dingen waarvan je wéét dat ze belangrijk zijn (sporten). Voor zaken waar het antwoord op de vraag waarom je ze niet doet eigenlijk ‘ik ben lui/ik heb geen zin’ is (je boekhouding of je belastingaangifte). Of om jezelf van een chronische uitsteller langzaam maar zeker te veranderen in een daadkrachtig persoon – want al lijkt dat misschien een onhaalbaar project, je kunt best een eind in de goeie richting komen.

Hoe maak je gebruik van die 5 seconden-regel?

1. Leg de lat in het begin niet te hoog

Veelvoorkomende belemmeringen om iets te gaan doen: je moet je comfort zone uit, je hebt het risico dat je afgewezen wordt, of het is gewoon eng. Dus denk vooral even na over de vraag waaróm je dingen uitstelt. En maak het jezelf gemakkelijk. Zeg tegen jezelf: ’Oké, hier is mijn stress die opspeelt, dat geeft niet, ik ga vijf minuten werken.’ (Want de truc is om te beginnen, als je eenmaal bezig bent, blijft 80% van de mensen ook na die eerste vijf minuten aan het werk.) Begin dus met kleine stapjes, dat is altijd een goed idee.

2. Hoe je aftelt, maakt niet uit

Mel Robbins telt ‘1-2-3-4-5’, omdat ze dat associeert met een raket die gelanceerd wordt. Maar er zijn nog talloze andere korte zinnetjes die je kunt gebruiken om jezelf of anderen aan te sporen om binnen vijf seconden in actie te komen.

Het maakt niet uit. Je hoeft trouwens niet eens tot vijf te tellen. Korter kan ook. Als je maar bínnen de vijf seconden in actie komt, is het goed.

3. Maak er een gewoonte van

Uitstellen is een gewoonte. Daarom is een nieuwe gewoonte de beste remedie. Merk je dat je dingen uitstelt, gebruik dan de 5 seconden-regel om op gang te komen. Maar doe dat niet alleen met dingen waar je tegenop ziet. Begin laagdrempelig. Door de regel vaak toe te passen, train je jezelf om snel in actie te komen – en kun je dat na een tijdje ook eenvoudiger toepassen op zaken waar je tegenop ziet.

Kortom, je moet het gewoon lekker vaak dóen. En zoek vooral een maatje bij de dingen die je lastig vindt – want dat helpt óók om je over de streep te trekken (lees even dit stukje over vriendschap op het werk).

Een zwemmaatje doet bijvoorbeeld wonderen tegen koudwatervrees, is mijn ervaring. Je neemt je jarenlang voor om elke week te gaan zwemmen, maar in je eentje lukt het niet? Als een vriendin hetzelfde heeft, trek je gewoon elkáár over de streep. En met de week wordt het gemakkelijker: zo sta je nog te bibberen op het trapje, een paar weken later duik je zo het zwembad in.

Dus: Klaar voor de start? Af!

Meer lezen?

Mel Robbins, ‘De 5 secondenregel. De simpele methode om je leven echt te veranderen’ (Kosmos Uitgevers)

Bekijk ook deze opname van een interview waarin ze ingaat op uitstelgedrag – en wat je eraan kunt doen.

Om sterker te staan en vooruit te komen, moet je jezelf goede vragen stellen. Want vragen zetten je hersens aan het werk en kunnen onvermoede wijsheid opdiepen. Deze vijf vragen maken je wijzer.

Wat is een goede vraag? Open vragen zijn nuttiger dan gesloten vragen. Een gesloten vraag is een vraag waarop het antwoord alleen Ja of Nee kan zijn. Op een open vraag antwoord je met meer informatie, soms een heel verhaal. Een open vraagt opent je hoofd meer, zou je kunnen zeggen.

‘Kan ik dit?’ is een gesloten vraag, want het antwoord is of: ‘Ja, ik kan dit’ of ‘Nee, ik kan dit niet.’ In hoeverre kan ik dit? is opener. Het antwoord is altijd goed: misschien kun je het een heel klein beetje, of heel veel, of totaal. Je bent vooral nieuwsgierig, niet veroordelend.

‘Hoe kan ik dit bereiken?’ is nog opener. Je hersens gaan aan de slag voor je om oplossingen op te diepen uit hun voorraad oplossingen. En ze stellen zich open voor oplossingen die langs mysterieuze weg uit het universum binnenvallen, de zogeheten inspiratie.

5 vragen die je leven kunnen veranderen

  1. Wat kan er gebeuren als je echt in je eigen waarde gelooft?
  2. Hou je vast aan iets dat je moet loslaten? Wat is het?
  3. Waar groei je naartoe?
  4. Wat zou je het liefst veranderen aan de wereld?
  5. Wat is jouw definitie van succes?

Meer lezen over wijsheid?

Dit zijn 9 waardevolle levenslessen van de Dalai Lama.

Een van de grootste behoeften van mensen is de behoefte aan ondersteuning en erkenning. Jammer genoeg krijgen we die hulp van buitenaf niet altijd. Veel mensen blokkeren zichzelf daarom, uit angst voor afwijzing. We willen geen stuntelige beginner zijn, maar meteen een kampioen, en laten daardoor veel kansen lopen. Pas wanneer je uit je eigen onzekerheid stapt, ontstaan er mogelijkheden.

Wat je nodig hebt, is dus lef. Lef om ervoor uit te komen wie en wat je bent. Om te laten zien wat je wilt en kunt en je wensen en behoeften uit te spreken. Om fouten te durven maken.

Zolang je anderen met een positieve intentie en met liefde en compassie benadert, is de kans groot dat ze je willen horen. Het is niet erg om soms teleurstellende of afkeurende reacties te ontvangen. Dat hoort erbij en je kunt ermee leren omgaan. Als je genoeg zelfvertrouwen hebt, voel je je niet minder (of meer) door wat een ander van jou of van je creatie vindt.

De weg naar zelfliefde

Van jezelf houden is belangrijk. Het is een voorwaarde voor jezelf kunnen zijn. En het begint met aardig zijn voor jezelf. Vaak zijn we voor onszelf veel minder aardig dan voor anderen – hoog tijd om dat te veranderen.

Als hulpmiddel om in jezelf te geloven, kun je gebruikmaken van affirmaties. Een affirmatie is een krachtige positieve bewering die uitdrukt dat iets wat je wenst, er nú al is. Als we maar één tiende beter worden in positief tegen onszelf praten, tegenover het negatieve stemmetje dat we zo goed kennen, zullen we al een enorme verandering bespeuren.

Vaak voelen mensen zich ongemakkelijk bij affirmaties. Het kritische stemmetje sputtert tegen. Probeer er eens achter te komen waar dat stemmetje vandaan komt – zijn het je ouders die dit ooit tegen je zeiden, is het een leraar, een vriendin? Meestal gaat het om een moment in je leven waarop iemand je ontmoedigde en onzeker maakte. Als je weet waar je twijfels vandaan komen, kun je er beter aan werken.

Oefening 1: Spreek het uit

Maak een keuze uit de lijst affirmaties hieronder, of bedenk er zelf een, en maak die uitspraak tot de affirmatie van de week. Zeg je spreuk elke dag bij het opstaan een paar keer op (nadat je je ochtendaantekeningen hebt gemaakt), en doe dit zo mogelijk nog een paar keer verdeeld over de dag.

Ik heb al het recht om hier te zijn
Ik ben een uniek mens met unieke talenten
Ik geloof in mijn creatieve talent
Met mijn talent draag ik bij aan de wereld
Ik voel me elke dag sterker en zekerder
Ik ben het waard om iets moois te creëren
Ik vertrouw op mijn innerlijke kracht

Oefening 2: Droombord

Scharrel een stapel tijdschriften op. Scheur, knip en plak een vel vol beelden en woorden over hoe jij over vijftien jaar wilt zijn.

Oefening 3: Superheld

Schrijf vijf van je kwaliteiten op en stel daarmee een Superheld samen in wie je jezelf kunt veranderen. Schakel je Superheld in wanneer je je in een moeilijke situatie bevindt. Je kunt je held ook tekenen.

Oefening 4: Kleding maakt de vrouw

Uiterlijk is onbelangrijk, het gaat erom wie je van binnen bent. Toch? Of speelt er meer? Het blijkt dat kleding ons enorm kan beïnvloeden. Slecht geslapen? Trek iets vrolijks aan, dan voel je je beter en mensen reageren positiever op je.

Door aandacht aan je kleding te besteden, versterk je je zelfvertrouwen. Tenslotte ben je het waard om er leuk uit te zien. Je voelt je beter als je met plezier naar jezelf in de spiegel kunt kijken en je bewonderende blikken krijgt toegeworpen. Je met zorg kleden is een vorm van lief zijn voor jezelf, die ook invloed heeft op je doen en laten.

Kies de komende week elke dag je kleding met zorg uit. Hoe voelt dat?

In dertien lessen leren we je creatiever denken en leven. Bekijk hier de volgende les.